თავადი გულბაათ ჭავჭავაძის დრო, დიდი ხანია, წარსულს ჩაბარდა და ქართულ სუფრულ ტრადიციებში ბევრი რამე შეიცვალა. ქართველებს ბევრი დადებითი და ლამაზი წეს-ჩვეულება გვაქვს, და მათ შორის, ყველაზე მთავარი ქართული სუფრაა, რომელსაც გასტრონომიული ფუნქციის გარდა, სხვა უფრო მნიშვნელოვანი დატვირთვაც აქვს - ადამიანების თავშეყრა, კომუნიკაცია და ურთიერთმოსიყვარულება. ყველამ იცის, რომ ქართველები თავისი სტუმართმოყვარეობით და გამასპინძლებით გამოირჩევიან, მაგრამ მოდით, ახლოდან ვნახოთ, რეალურად რასთან გვაქვს საქმე.
წარმოვიდგინოთ იდეალური ქართული სუფრა: ბარაქიანად გაწყობილ მაგიდაზე ხელგაშლილადაა დახვავებული ნუგბარ-ნუგბარი, გარშემო ტკბილად მომღიმარი დარდიმანდი ადამიანები უსხედან, ზოგი დარბაისლურად მასლაათობს, ზოგიც კერძებს აგემოვნებს, წარმოთქმულ სადღეგძელოებს ყურადღებით უსმენენ და ეთანხმებიან, ხმაშეწყობილად მღერიან, დროს ატარებენ და ერთმანეთი უყვართ.
ახლა რეალურ ქეიფს გადავხედოთ: მაგიდა იგივე, „აუდიტორია“ იგივე. აი, მშვიდი ბაასის ნაცვლად კი, მთვრალი ოხშივრით გაჟღენთილი ღრიანცელი, რომლის ჩახშობას ვიღაცა ჭიქაზე ჩანგლის კაკუნით და ვიღაცა სულაც გინებაშეყოლებული შეძახილებით ცდილობს. ერთმანეთს პირველი ნახევარი საათის შემდეგ აღარ უსმენენ. არადა, ყოველი მომდევნო სადღეგრძელო სულ უფრო გრძელი და გაუგებარი ხდება, ხშირადაც მეორდება.
ახლა თანმხლები წვრილმან- და მსხვილმანი დეტალები: გულკეთილი ასაკიანი დიასახლისი შენზე ზრუნვამ ისე გაიტაცა, რომ ჯიუტად ცდილობს თავისი ხელით გადმოგიღოს და ძალით გაგასინჯოს გადასარევად დაბრაწული გოჭის ნაჭერი და არ გიჯერებს, რომ ვეგეტარიანელი ხარ და მოკრძალებული უბრალო სალათი გირჩევნია. ამ დროს უკვე შექეიფიანებული გვერდით მჯდომი თანამეინახე თავისი მრავალგზის განალოკი ჩანგლით ზემონახსენებები სალათიდან კიტრის ნაჭრებს გულმოდგინედ გირჩევს და თეფშზე გიხვავებს. თამადა, ვინ იცის მერამდენედ, სვამს ოჯახის მორიგი წევრის სადღეგრძელოს, რომლის სახელსაც სუფრის მეორე ბოლოდან უკვე მოურიდებლად კარნახობენ.
ეგ არაფერი და, თავის დროზე ერთმა ბრძენმა ასაკოვანმა ქალმა დამარიგა: „სუფრიდან გასული და უკანდაბრუნებული კაცის ხელით მოწოდებული არაფერი ჭამოო. გასაგებია, რისთვისაც გავიდა და უმრავლესობას საპირფარეშოდან გამოსვლისას, სიმთვრალისგან ხელის დაბანა ავიწყდებაო“. მაშინ გავიკვირვე და არც დავიჯერე, მაგრამ ჩემდა უნებურად, დავაკვირდი. ჰოი, საოცრებავ, მართლაც ასეა!
ჰო, სადღეგრძელოებთან დაკავშირებით... არ იფიქროთ, რომ ქართულ სუფრულ ადათ-წესებს პატივს არ ვცემ, უბრალოდ, ზოგიერთი თამადის ზედმეტი „ნიჭიერება“ მაკვირვებს და განსაკუთრებით ქეიფის დასასრულს, საკუთარ გონიერებასა და დედაენის ცოდნაში ეჭვი მეპარება. ერთადერთ ნუგეშად მხოლოდ ის მრჩება, რომ სუფრის დანარჩენი წევრებიც იგივე მდგომარეობაში არიან და, ვისაც მეტისმეტი სიმთვრალის მიუხედავად მეტყველების უნარი ჯერ კიდევ შერჩენია, ჩუმად არკვევენ „რის სადღეგრძელოს ვსვამთო?“ (საზრიანმა ქართველებმა გამოსავალიც მონახეს და ახალი სადღეგრძელოც მოიფიქრეს: „წარმოთქმულს გაუმარჯოსო!“).
მე, აქ დაბადებულ-გაზრდილ ადამიანს რა უნდა გამიკვირდეს, და აი, ჩვენებურ სუფრაზე მოხვედრილი უცხოელები ხანდახან მეცოდებიან. პირველ რიგში, ძალიან უკვირთ ერთი ზოგადი მომენტი: ქვეყანაში, რომელიც მთელ მსოფლიოს დახმარებას ევედრება, ისეთი თვალუწვდენელი სუფრები იშლება და იმდენი ხელუხლებელი ხორაგი იყრება, მაშინ როცა გარეთ უამრავი მშიერი ადამიანი დადის. ხანდახან ჩვენი სადღეგრძელოებიც არანაკლებ აოცებთ.
ამას წინათ, ერთ-ერთ ცნობილ რესტორანში ერთი იტალიელი გვერდით მაგიდაზე გადაიპატიჟეს და დიდი პატივისცემის ნიშნად, ჩვენი პატრიარქის სადღეგრძელო დაალევინეს. მორჩილად დალია, მაგრამ ერთი კი დაიკვნესა: „ჩვენთან ჩამოსულ მართლმადიდებელს რომის პაპის სადღეგრძელო რომ დავალევინოთ, გესიამოვნებათო?“ იტალიელი არ მოასვენეს, მშვიდად ვახშამი არ აცალეს, მეორედაც დაუძახეს და კიდევ უფრო „დიდი პატივი სცეს“: თამადამ (რომელიც პროფესიით პროკურორი აღმოჩნდა) საკუთარ ჭიქაში ჩარჩენილი ღვინო ზედ სტუმრის ფეხებთან იატაკზე ჩაცალა, ნაპირალი ჭიქა შეუვსო და ქართული სტუმართმოყვარეობის სადღეგრძელო დაალევინა. უცხოეთში პროკურორობა და საერთოდ, ზოგადად უმაღლესი განათლების ქონა, განათლების გარდა, ზრდილობის წესების აუცილებელ დაცვასა და ადამიანებთან ურთიერთობის კულტურასაც გულისხმობს. უფრო მეტიც, საზღვარგარეთ, რესტორანში მოხვედრილ ადამიანს საერთო თეფშიდან საკუთარი ჩანგლით კერძის გადმოღება და მითუმეტეს, ნახმარი ჭიქის სხვისთვის მიწოდება თავში აზრად არ მოუვა.
ეს რა არის და, ჩვენი სასამართლოს მესვეურებთან სტუმრად ჩამოსულ ვენეციის კომისიის წევრებს კასპის ყოფილმა პროკურორმა (ისევ პროკურორი!) გიორგი სააკაძის სადღეგრძელო ანთებულსანთლებდაკრული ყანწებით დაალევინა. საბედნიეროდ, სტუმრებს ქართული არ ესმოდათ და არ გაუგიათ, სუფრის ერთ-ერთმა წევრმა იგივე სადღეგრძელო შემდეგი სიტყვებით როგორ შესვა: „გიორგი სააკაძე კარგი კაცია, ღმერთმა კარგად ამყოფოს თავის ცოლ-შვილშიო“.
არ შემიძლია, ერთი ძალიან გულსატკენი მომენტი არ აღვნიშნო და ცხინვალში ნაომარი ბიჭის ნაამბობი არ გავიხსენო: საომარი მოქმედებების ადგილიდან თბილისში რომ ბრუნდებოდნენ და ათასგვარი ჭორისგან დაბნეულებმა ჯერ არ იცოდნენ, დედაქალაქი დახვდებათ თუ არა, თბილისის შესასვლელში, დიღმის ტრასაზე პირველი რაც დაინახეს, გაჩახჩახებული და ხალხით გადაჭედილი რესტორნები იყო. ეჭვი არ შეგეპაროთ, იმ რესტორნებში ყველა სუფრაზე განსაკუთრებული პათოსით სამშობლოს და სწორედ ამ ომში დაღუპული ბიჭების ხსოვნის სადღეგრძელოები ისმებოდა.
კიდევ ერთი ქართული სადღეგრძელო მახსენდება. ბევრი თქვენგანი ალბათ ასეთი სცენის მომსწრეც ყოფილა, როცა ოჯახის თავი რატომღაც „თქვენობით“ და „ქალბატონოთი“ მიმართავს, სიყვარულს და პატივისცემას უმტკიცებს და ამაყად ადღეგრძელებს თავის მეორე ნახევარს, რომელიც მთელი დღე სამზარეულოში გახვითქული ტრიალებდა, მაგრამ მისთვის სუფრასთან რატომღაც ადგილი არ მოინახა.
ქართული ქეიფის დასასრული განსაკუთრებული ფენომენია, როცა მთვრალი კაცების ხროვა ხვევნა-კოცნით ჯერ ერთმანეთს დაერევა, მერე მასპინძლებს და უკვე კარის ზღურბლთან მისულებს (და ეს გზა სკამიდან გასასვლელამდე რა ხანგრძლივია ხოლმე!), გამორჩენილი სადღეგრძელოები ახსენდებათ და ჭიქას ითხოვენ! ლოშნა-ლოღნა ნადიმის კარგი დასასრულია, თორემ სიამტკბილობით დაწყებული სუფრა ხშირად აყალმაყალით და მუშტიკრივით სრულდება. დაბადების დღე ჯანდაბას და, აბა, საქორწილო სუფრა მარტივად და მშვიდობიანად როგორ ჩაივლის?! ასეთი გამოთქმაც მსმენია (ალბათ თქვენც) „ქორწილი უჩხუბრად ვის გაუგია?“
აი, ასეთია ჩემი ფხიზელი თვალით დანახული ჩვენებური სუფრა. ქეიფი და დროსტარება ძალიანაც მიყვარს (განსაკუთრებით, პირველი ერთი საათი), მაგრამ მეტისმეტი და ზღვარგადასული არაფერი ვარგა. მასპინძლის და ქართული ტრადიციის პატივისცემა თუ გინდათ, განეწყვეთ, რომ შეზარხოშებული თანამოქეიფეების აბეზრობა უნდა მოითმინოთ. ხოლო სიმთვრალისას საკუთარ ტემპერამენტს თუ ვერ აკონტროლებთ, მარტივი გამოსავალი არსებობს: ღვინის ნაცვლად ყურძნის წვენი დალიეთ!
საუკეთესო სურვილებით, თქვენი დეიდა პოლი
„... ყველაფერი შემთხვევით მოხდა. კერძს თავს დავტრიალებდი და უცებ სოუსს ცეცხლი წაეკიდა. მეგონა, რომ გავაფუჭე. პრინცი და მისი მეგობარი მელოდებოდნენ. ახლის გაკეთების დრო სად მქონდა? გემო გავუსინჯე. მაშნვე მივხვდი, რომ ასეთი დახვეწილი და ტკბილი არომატების შეთანხმება არასდროს გამესინჯა. და დღესაც ასე ვფიქრობ. სწორედ ცეცხლმა გამოიწვია მთელი ამ ინსტრუმენტების ერთ ჰარმონიულ გემოდ შერწყმა... პრინცი კრეპებს ჩანგლით მიირთმევდა, თეფშზე დარჩენილ სიროპს კი კოვზით აგროვებდა.
მერე მკითხა, ასეთი სიამოვნება რომ მომანიჭა ამ კერძს რა ჰქვიაო. „პრინცის კრეპები-თქო“ ვუპასუხე. მიხვდა რომ კრეპებს მამრობითი სახელწოდება მხოლოდ მის საპატივცემულოდ ჰქონდა და ირონიული სიცილით გააპროტესტა, რომ თან ქალიცბატონიც ახლდა. ქალს ენიშნა, ფეხზე წაოდგა და კაბის კალთა წამოიწია და რევერანსი გაუკეთა: „თქვენო ბრწყინვალებავ, „პრინცის კრეპი“ „სუზეტის კრეპით“ ხომ არ შეგვეცვალა?“. ასე დაიბადა და მოინათლა ქმნილება, რომლის ერთხელ გასინჯვაც კი, ჩემი ღრმა რწმენით კანიბალსაც ცივილზებულ ჯენტლმენად გადააქცევს...“ - წერს თავის მემუარებში უკვე სახელგანთქმული მზარეული ჰენრი ჩარპენტიე. თუმცა, კულინარიული კრიტიკოსები იმასაც ირწმუნებიან, რომ კერძი ჩარპენტიემ კი არა, ალბათ მისმა ზედამხედველმა მზარეულმა მოამზადა, იმიტომ რომ ასე ახალგაზრდას საპატიო სტუმრის მოსამსახურებლად არავინ მიუშვებდაო.
